HISTORIA KOŚCIOŁA ZIELONOŚWIĄTKOWEGO W POLSCE
Bezpośrednim poprzednikiem ruchu
zielonoświątkowego i jednym z jego głównych korzeni był ruch uświęceniowy (ang.
Holiness Movement), który na swój sposób akcentował sprawę tzw. drugiego
błogosławieństwa (ang. second blessing), czyli chrzest w Duchu Świętym. Główny
wpływ na ruch uświęceniowy wywarli tacy mężowie Kościoła jak Asa Mahan, Dwight
L. Moody, Charles G. Finney, Reuben A. Torrey i inni. Pragnęli oni ożywić
wesleyańskie rozumienie dwóch kolejnych i odrębnych przełomowych doświadczeń
religijnych w życiu człowieka. Pierwsze z tych doświadczeń religijnych nazywali
odrodzeniem (ang. regeneration), a drugie chrztem w Duchu Świętym (ang. baptism
with the Holy Spirit). Czynnikiem wyróżniającym ruch zielonoświątkowy zatem -
choć nie stanowiącym jego istoty - w odniesieniu do ruchu uświęceniowego, i
określającym jego tożsamość jest glossolalia, czyli mówienie innymi językami.
Jeśli chodzi o początek ruchu zielonoświątkowego, zwanego dzisiaj
klasycznym pentekostalizmem (ang. classical pentecostalism), to powszechnie
bierze się pod uwagę dwie daty i dwie miejscowości: Topeka 1901 i Los Angeles
1906. Walter J. Hollenweger mówi, że gdy się rozpatruje zagadnienie początku
ruchu zielonoświątkowego z punktu widzenia ideengeschichte (historii idei)(1) to
należy wziąć pod uwagę pierwszą datę, i pierwszą miejscowość potraktować jako
kolebkę współczesnego ruchu zielonoświątkowego. To właśnie wtedy Charles F.
Parham (1873-1929), wyznawca Kościoła kongregacjonalnego, który następnie
poprzez metodyzm znalazł się w szeregach ruchu uświęceniowego odczytał - jak
mniemał - w Nowym Testamencie, a szczególnie w Dziejach Apostolskich, że
biblijnym znakiem chrztu w Duchu Świętym, tak przecież szeroko propagowanym w
ruchu uświęceniowym, jest glossolalia, czyli mówienie innymi językami. Jego
teoria, doktryna znalazła wkrótce praktyczne potwierdzenie. 1 stycznia 1901 roku
studenci założonej przez niego szkoły biblijnej w Topeka, Kansas, a następnie on
sam, nawiedzeni potężnie przez Ducha Świętego zaczęli mówić innymi językami.
Pierwszą studentką, która to przeżyła była Agnes (Agnieszka) N. Ozman
(1870-1937). Na tej podstawie mówienie innymi językami jako znak chrztu Duchem
Świętym zostało przez większość zielonoświątkowców, choć nie przez wszystkich,
zdogmatyzowane. Dzisiaj ten dogmat, historyczny w istocie, musi być oczywiście
przygotowany na krytyczną analizę, gdyż obecnie mamy większą wiedzę, jeśli
chodzi o możliwości naszej ludzkiej podświadomości.
Apostołem ruchu
zielonoświątkowego w Europie był Thomas Ball Barratt (1862-1940), pastor
metodystyczny w Oslo, w Norwegii, który podczas pobytu w Ameryce pod koniec 1906
roku doznał zielonoświątkowego przeżycia i po powrocie do Norwegii stał się
gorliwym propagatorem pentekostalizmu zarówno w swoim kraju, jak i w innych
krajach naszego kontynentu. Odwiedził też Polskę. Pierwszymi zielonoświątkowcami
na ziemiach polskich byli Niemcy.
W latach narodzin i kształtowania się
europejskiego ruchu zielonoświątkowego Polska była nadal podzielona przez
zabory. Najwcześniej idee zielonoświątkowe przyjęła wschodnia część Cesarstwa
Niemieckiego, Śląsk, Pomorze i Prusy Wschodnie, także Poznańskie i Pomorze
Gdańskie. To tutaj skupiały się najradykalniejsze elementy ruchu
społecznościowego, neopietystycznego (niem. Gemeinschaftsbewegung), ruchu, który
poprzedzał i ostatecznie wyłonił z siebie niemiecki pentekostalizm. Jego
kaznodzieje, po rozłamie w 1909 roku, zorganizowali zielonoświątkowe Kościoły
Niemiec. Już w roku 1909 odbyły się konferencje: 19-20 X 1909 roku w Ostródzie z
udziałem przywódcy zielonoświątkowców niemieckich pastora Jonathana Paula
(1853-1931), a 6-9 XII 1909 we Wrocławiu.
Jeśli chodzi o Polaków, to
pierwszymi zielonoświątkowcami zostali niektórzy członkowie Społeczności
Chrześcijańskiej, ruchu neopietystycznego w łonie luteranizmu na Śląsku
Cieszyńskim. Wykluczenie zielonoświątkowców ze Społeczności Chrześcijańskiej
doprowadziło do powstania Związku Stanowczych Chrześcijan, który był pierwszą
niezależną wspólnotą zielonoświątkową w Polsce. Związek został zarejestrowany w
starostwie w Cieszynie w 1910 roku (15 VII 1910) przez władze austriackie.
W roku 1920 Śląsk Cieszyński został podzielony między Polskę a
Czechosłowację. Znaczne skupiska ludności polskiej, w tym także większość
zielonoświątkowców, znalazła się poza granicami naszego państwa.
Przedstawicielem zielonoświątkowców wobec władz czeskich na Zaolziu był Karol
Kaleta. W Polsce natomiast zielonoświątkowcom przewodzili: Karol Śniegoń (do
roku 1927, oraz po 1937), który doznał przeżyć zielonoświątkowych podczas
konferencji niemieckich zielonoświątkowców w Nowej Soli, Karol Kupka (w latach
1927-1931) i Adolf Małysz (w latach 1931-1935). W przeddzień wybuchu drugiej
wojny światowej Związek Stanowczych Chrześcijan liczył około 2000 członków.
Po wkroczeniu wojsk niemieckich spotkania zielonoświątkowców zostały
zakazane. Zbierali się więc oni na modlitwy po domach. Część ludności
deportowano do Niemiec skąd powrócili dopiero po zakończeniu działań wojennych.
Po 1947 roku zielonoświątkowcy cieszyńscy wchodzili w skład
Zjednoczonego Kościoła Ewangelicznego, który powstał na skutek uchwały
konferencji w Ustroniu pod Cieszynem w dniach 24-26 maja 1947 roku. Należeli do
niego także ewangeliczni chrześcijanie i wolni chrześcijanie, a od roku 1953
również wyznawcy Kościoła Chrystusowego oraz drugi nurt pentekostalizmu
polskiego - chrześcijanie wiary ewangelicznej.
Właśnie ten drugi nurt
pentekostalizmu na ziemiach polskich nosił nazwę chrześcijan wiary
ewangelicznej, czasem z dodatkiem w nawiasie: zielonoświątkowcy.
Chrześcijanie wiary ewangelicznej byli przed drugą wojną światową
liczebnie największym Kościołem zielonoświątkowym w Polsce. Liczył on około 20
tysięcy wiernych skupionych w ok. 500 zborach i placówkach kościelnych. Jego
instytucjonalne narodziny to zjazd przedstawicieli zborów zielonoświątkowych w
Starej Czołnicy pod Łuckiem w maju 1929 roku, na którym doszło do zjednoczenia
działających dotąd samodzielnie zborów z Polski centralnej i wschodniej, z
kresów.
Geneza obu połączonych w Starej Czołnicy ośrodków ruchu
zielonoświątkowego, z kresów i z Polski centralnej, była odmienna. Zbory
zielonoświątkowe na terenie Polski centralnej skupiały głównie wyznawców
narodowości niemieckiej i powstały nie bez wpływu anglosaskich organizacji
misyjnych. Natomiast zbory zielonoświątkowe na kresach powstawały głównie na
skutek działalności ewangelizacyjnej reemigrantów z Ameryki.
Na
konferencji w Starej Czołnicy wybrano władze Kościoła. Na czele zarządu stanął
Artur Bergholc z Łodzi, która stała się siedzibą władz naczelnych. Przed drugą
wojną światową Kościół był wielonarodowościowy. I dlatego np. wydawał swoje
czasopisma w kilku językach: w Łodzi ?Przystęp? w języku polskim pod redakcją
Artura Bergholca, w Tarnopolu w języku ukraińskim "Ewangelskij Hołos" pod
redakcją Grzegorza Fedyszyna, a w Gdańsku w języku rosyjskim "Primiritiel" pod
redakcją Gustawa
Herberta Schmidta. W Kiwercach pod Łuckiem utrzymywano
Dom Sierot, zaś kadry duchownych przygotowywano na międzyzborowych kursach
biblijnych oraz w Gdańskim Instytucie Biblijnym w Gdańsku, założonym przez
Gustawa Herberta Schmidta i otwartym 2 marca 1930 roku.
Po wojnie
pierwszą konferencję w 1945 roku zwołano do Bytomia, a następną do Łodzi. Na
konferencji w Łodzi powołano nowy zarząd Kościoła. Na czele zarządu stanął Józef
Czerski, który należał do kierownictwa Kościoła również w okresie przedwojennym.
Na konferencji w Łodzi przyjęto również nowy statut.
W latach 1950-1953
większość działaczy zielonoświątkowych była przetrzymywana w więzieniu przez
władze PRL w ramach ówczesnej akcji represyjnej wobec wspólnot religijnych w
Polsce. Aresztowanie wszystkich nastąpiło tej samej nocy: 20 września 1950 roku.
W 1953 roku również ta większa wspólnota zielonoświątkowa, ulegając
naciskom władz, musiała przystąpić do istniejącego od 1947 roku Zjednoczonego
Kościoła Ewangelicznego.
22 maja 1987 roku na ostatnim XII synodzie
Zjednoczonego Kościoła Ewangelicznego po braterskich, spokojnych, a nie
burzliwych - jak pisze Zbigniew Pasek (2) - dyskusjach postanowiono rozwiązać
powołaną po drugiej wojnie światowej pod naciskiem władz - na wzór radziecki -
religijną federację. Postanowienie o rozwiązaniu Zjednoczonego Kościoła
Ewangelicznego zostało zatwierdzone 1 lutego 1988 roku decyzją ówczesnego Urzędu
do Spraw Wyznań. Również decyzją w/w Urzędu z tego samego dnia zarejestrowano
samodzielny Kościół Zielonoświątkowy w Polsce, do którego weszły dawne zbory
zielonoświątkowców cieszyńskich, stanowczych chrześcijan oraz dawnego Kościoła
Chrześcijan Wiary Ewangelicznej, z wyjątkiem zborów tzw. grupy lubelskiej, która
zachowała dawną nazwę i uzyskała niezależną rejestrację. Od 1 lutego 1988 roku
datuje się więc ponowny samodzielny byt wyznaniowy zielonoświątkowców w Polsce.
Po ponownym uzyskaniu samodzielności Kościół Zielonoświątkowy doznał
intensywnego rozwoju: w 1988 roku liczył 82 zbory, obecnie zaś 198 i znowu ok.
20 tysięcy wiernych. Niestety nie udało się na razie skupić wszystkich
zielonoświątkowców w jednej wspólnocie kościelnej. Obok bowiem Kościoła
Zielonoświątkowego istnieje kilka mniejszych wspólnot o charakterze
zielonoświątkowym.
Podstawową jednostką organizacyjną w Kościele
Zielonoświątkowym jest zbór, który stanowi lokalna wspólnota wiernych. Na czele
zboru stoi pastor i rada starszych. Duchowni Kościoła mogą pełnić następujące
funkcje: pastora, ewangelisty, kaznodziei, nauczyciela Słowa Bożego, kierownika
agendy kościelnej, prezbitera okręgowego, prezbitera naczelnego. Kościół
Zielonoświątkowy w Polsce jest podzielony na okręgi kościelne (obecnie jest ich
siedem), na czele których stoją prezbiterzy okręgowi. Najwyższą władzą Kościoła
jest Synod, który zbiera się co cztery lata. Synod wybiera prezbitera naczelnego
Kościoła oraz na jego wniosek powołuje pozostałych członków Prezydium Rady
Naczelnej, którzy wraz z nim i prezbiterami okręgowymi, wybranymi uprzednio w
terenie, stanowią tę właśnie Naczelną Radę Kościoła. Przewodniczącym Naczelnej
Rady Kościoła i jej Prezydium jest z urzędu Prezbiter Naczelny Kościoła.
dr Edward Czajko
Przypisy:
__________________________________
1
Walter J. Hollenweger - Priorities in Pentecostal Research, referat wygłoszony
na: Conference on Pentecostal and Charismatic Research in Europe, Utrecht 28th
June - 1st July 1989, s. 1 i nn. (w archiwum niniejszego autora).
2 Zbigniew
Pasek - Ruch zielonoświątkowy. Próba monografii, Zakład Wydawniczy NOMOS, Kraków
1992, s. 174.
Copyright by Edward Czajko
Materiał pobrany ze strony: www.kz.pl
